مطالعات هیدرولوژی و هیدروژئولوژی طرح استخراج، فرآوری و انباشتگاه باطله مجتمع معدنی طلای جانجا

ضرورت و اهمیت پروژه

فعالیت‌های استخراج، فرآوری و دپوی باطله در مجتمع‌های معدنی، در صورت نبود برنامه‌ریزی و پایش علمی، می‌تواند منجر به پیامدهایی مانند:

• تغییر در الگوی رواناب‌های سطحی و افزایش خطر سیلاب

• کاهش تغذیه آب‌های زیرزمینی یا تغییر در الگوی جریان آن‌ها

• آلودگی منابع آب به‌واسطه ورود فلزات سنگین و ترکیبات شیمیایی از باطله‌ها و فرآیندهای معدن

• تهدید کیفیت آب مورد استفاده برای شرب، کشاورزی و محیط‌زیست

با توجه به حساسیت محیط‌های خشکی و نیمه‌خشک و اهمیت منابع آب در این مناطق، انجام مطالعات تخصصی هیدرولوژی و هیدروژئولوژی در مجتمع معدنی طلای جانجا، پیش‌نیاز هرگونه برنامه‌ریزی مسئولانه برای بهره‌برداری و توسعه این معدن است. این مطالعات، زمینه اتخاذ تصمیم‌های آگاهانه برای کاهش ریسک آلودگی و حفاظت از منابع آب را فراهم می‌کند.

اهداف پروژه

این پروژه با محوریت شناخت علمی و مدیریت پایدار منابع آب در محدوده مجتمع معدنی طلای جانجا اجرا شده و اهداف اصلی آن شامل موارد زیر است:

• شناسایی و تحلیل وضعیت موجود منابع آب سطحی و زیرزمینی در محدوده معدن و حوضه آبریز پیرامونی

• ارزیابی کمی و کیفی اثرات استخراج، فرآوری و انباشتگاه باطله بر رواناب‌ها و کیفیت آب‌های سطحی

• بررسی رفتار آبخوان‌ها، میزان آسیب‌پذیری آن‌ها و تحلیل اثرات فعالیت‌های معدنی بر کمیت و کیفیت آب زیرزمینی

• مدلسازی انتشار آلودگی در مسیرهای تغذیه و جریان آب زیرزمینی و برآورد ریسک‌های محتمل

• تعیین شرایط پایه (Baseline) کیفی و کمی آبخوان‌ها پیش از بهره‌برداری کامل

• ارائه راهکارهای مدیریتی و مهندسی برای کاهش ریسک آلودگی و حفاظت از منابع آب

• طراحی و پیشنهاد برنامه پایش منظم برای کنترل مستمر کمیت و کیفیت آب در طول عمر معدن

روش‌ها و ابزارهای به‌کار رفته در پروژه

۱. مطالعات پایه و جمع‌آوری داده‌ها

در گام نخست، کلیات طرح، اهداف و ویژگی‌های جغرافیایی و توپوگرافی منطقه مورد بررسی قرار گرفت. سپس مجموعه‌ای از داده‌های پایه شامل:

• اطلاعات هواشناسی (بارش، دما، تبخیر و …)

• داده‌های هیدرومتری و رواناب‌های سطحی

• خصوصیات خاک و نفوذپذیری

• کاربری اراضی و الگوی توسعه انسانی

گردآوری، طبقه‌بندی و تحلیل شدند تا تصویر روشنی از شرایط هیدرولوژیکی منطقه به دست آید.

۲. تحلیل هیدرولوژی و مدل‌سازی سیلاب

در بخش هیدرولوژی، موارد زیر انجام شده است:

• بررسی وضعیت موجود آب‌های سطحی و شبکه زهکشی منطقه

• تحلیل شرایط اقلیمی و محاسبه بیلان هیدروکلیماتولوژی

• انجام شبیه‌سازی‌های هیدرولوژیکی و هیدرولیکی سیلاب برای سناریوهای مختلف

• استفاده از مدل‌های انتشار ذرات برای بررسی جابجایی آلاینده‌ها در جریان‌های سطحی

بر این اساس، اثرات احتمالی استخراج، فرآوری و دپوی باطله بر رواناب‌ها و کیفیت آب‌های سطحی تحلیل و نقاط حساس و پرریسک شناسایی شد.

۳. مطالعات هیدروژئولوژی و رفتار آبخوان‌ها

در بخش منابع آب زیرزمینی، تمرکز بر شناخت عمیق‌تر آبخوان‌ها و رفتار آن‌ها بوده است. این مطالعات شامل:

• بررسی زمین‌شناسی، چینه‌شناسی، ساختارهای زمین‌ساختی و لرزه‌خیزی منطقه

• تحلیل خاک، توپوگرافی و شرایط هیدرودینامیکی حاکم بر آبخوان‌ها

• ارزیابی آسیب‌پذیری آبخوان‌ها در برابر نفوذ آلاینده‌ها

• مدلسازی انتشار آلودگی در مسیر تغذیه و جریان آب زیرزمینی

• تحلیل کمی و کیفی اثرات پیت معدن، کارخانه فرآوری و انباشتگاه باطله بر سطح آب زیرزمینی و کیفیت آن

• تعیین کیفیت پایه (Baseline) آبخوان‌ها پیش از تأثیرگذاری کامل فعالیت‌های معدنی

۴. تدوین راهکارهای مدیریتی و برنامه پایش

در هر دو بخش سطحی و زیرزمینی، خروجی مدل‌ها و تحلیل‌ها مبنای تدوین:

• تمهیدات مدیریتی برای کاهش ریسک آلودگی

• پیشنهادات مهندسی برای جانمایی مناسب سازه‌ها و کنترل رواناب آلوده

• راهکارهای حفاظت از آبخوان‌ها و کاهش احتمال نفوذ آلاینده‌ها

• طراحی شبکه پایش کمی و کیفی و برنامه پایش دوره‌ای منابع آب

این برنامه پایش، امکان کنترل مستمر وضعیت منابع آب و واکنش به‌موقع در صورت مشاهده تغییرات نامطلوب را فراهم می‌کند.

محدوده جغرافیایی پروژه

این مطالعات در محدوده مجتمع معدنی طلای جانجا و حوضه آبریز پیرامونی آن انجام شده است؛ محدوده‌ای که شامل:

• عرصه پیت اصلی معدن

• محل استقرار کارخانه فرآوری

• موقعیت انباشتگاه باطله و تأثیر حوزه زهکشی آن

• مناطق تغذیه و تخلیه آبخوان‌های اصلی مرتبط با معدن

است. در این محدوده، منابع آب سطحی (رودخانه‌ها، رواناب‌های موقتی و دائمی) و منابع آب زیرزمینی (آبخوان‌های کم‌عمق و عمیق) به شکل یکپارچه مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته‌اند.

تأثیرات پروژه بر مدیریت منابع آب منطقه

اجرای این مجموعه مطالعات، ابزار قدرتمندی برای تصمیم‌گیران و مدیران معدن فراهم کرده است تا:

• پیش از ایجاد هرگونه تغییر اساسی، اثرات آن بر منابع آب را پیش‌بینی و ارزیابی کنند.

• جانمایی سازه‌های معدنی (پیت، کارخانه، انباشتگاه باطله و …) را با درنظرگرفتن کمترین ریسک برای منابع آب انجام دهند.

• برنامه‌های کنترلی و حفاظتی را بر اساس نتایج مدل‌های کمی و کیفی بهینه‌سازی کنند.

• خطرات مرتبط با سیلاب، شست‌وشوی باطله‌ها و انتشار آلاینده در منابع آب سطحی و زیرزمینی را کاهش دهند.

• از طریق پایش مستمر، هرگونه تغییر غیرعادی در کمیت و کیفیت منابع آب را سریعاً شناسایی و برای اصلاح شرایط اقدام کنند.

به این ترتیب، پروژه نقشی کلیدی در مدیریت پایدار منابع آب و کاهش پیامدهای زیست‌محیطی فعالیت‌های معدنی در منطقه دارد.

نتیجه‌گیری

پروژه «مطالعات هیدرولوژی و هیدروژئولوژی طرح استخراج، فرآوری و انباشتگاه باطله مجتمع معدنی طلای جانجا» تصویری جامع و یکپارچه از وضعیت چرخه آب در منطقه و ریسک‌های مرتبط با فعالیت‌های معدنی ارائه می‌کند.

با اتکا به تحلیل‌های کمی و کیفی، مدل‌سازی‌های پیشرفته و طراحی برنامه پایش، این مطالعات زمینه‌ساز:

• حفاظت بهتر از منابع آب سطحی و زیرزمینی

• کاهش ریسک آلودگی ناشی از باطله و فرآیندهای معدنی

• تصمیم‌گیری علمی و مسئولانه در توسعه و بهره‌برداری معدن