مطالعات هیدروژئولوژی طرح استخراج مواد معدنی و احداث و بهره‌برداری کارخانه فرآوری مس سرمد ارسباران

ضرورت و اهمیت پروژه

منطقه سرمد ارسباران، با توجه به حضور ذخایر معدنی مس و برنامه‌ریزی برای استخراج و احداث کارخانه فرآوری، با چالش‌های زیر مواجه است:

• احتمال افت سطح آب زیرزمینی در اثر پمپاژ و خشک‌سازی پیت معدن

• ریسک ورود آلاینده‌ها از محدوده پیت، کارخانه و سد باطله به آبخوان‌ها

• احتمال تغییر در الگوی تغذیه و تخلیه آب‌های زیرزمینی

• ضرورت اطمینان از کیفیت پایه آب برای مصارف مختلف و مقایسه آن با شرایط پس از بهره‌برداری

از این رو، انجام مطالعات تخصصی هیدروژئولوژی پیش از توسعه کامل معدن، برای پیشگیری از آسیب‌های بلندمدت به منابع آب و برنامه‌ریزی مبتنی بر داده‌های علمی، ضرورتی انکارناپذیر است.

اهداف پروژه

مطالعات هیدروژئولوژی طرح مس سرمد ارسباران با رویکرد مدیریت مسئولانه منابع آب و کنترل اثرات زیست‌محیطی، با اهداف زیر انجام شده است:

• بررسی اولیه اسناد، داده‌ها و اطلاعات پیشین و ارزیابی مقدماتی منابع و مصارف آب منطقه

• شناخت شرایط اقلیمی و هیدرولوژیکی به‌عنوان ورودی اصلی تحلیل‌های هیدروژئولوژی

• تحلیل کمی و کیفی آب زیرزمینی و تعیین وضعیت موجود آبخوان‌ها

• ارزیابی اثرات توسعه معدنی (پیت، کارخانه و سد باطله) بر رفتار آبخوان‌ها

• تعیین آسیب‌پذیری کیفی آبخوان‌ها در برابر نفوذ آلاینده‌ها

• مدلسازی عددی جریان زیرزمینی و انتقال آلودگی برای پیش‌بینی سناریوهای مختلف بهره‌برداری

• برآورد پارامترهایی مانند عمق پایدار سطح آب، تغذیه، تخلیه و مسیر حرکت آلاینده‌ها

• شناسایی زون‌های دارای پتانسیل مناسب آبدهی برای تأمین نیازهای طرح

• تعیین نیاز آبی برای خشک‌سازی پیت معدن و مدیریت آب‌های زهکشی‌شده

• طراحی شبکه پایش و ارائه راهکارهای جلوگیری از آلودگی منابع آب زیرزمینی

روش‌ها و ابزارهای به‌کار رفته در پروژه

۱. بررسی‌های اولیه و مطالعات پایه

در گام نخست، اقدامات زیر انجام شده است:

• گردآوری و مرور اسناد، گزارش‌ها و داده‌های پیشین مرتبط با منطقه

• ارزیابی مقدماتی منابع و مصارف آب (سطحی و زیرزمینی) در محدوده طرح

• تشخیص ضرورت و محورهای اصلی مطالعات ویژه هیدروژئولوژی

این مرحله، چارچوب کلی مطالعات و نیازهای تحلیلی بعدی را مشخص کرده است.

۲. مطالعات تکمیلی هواشناسی و هیدرولوژی

برای تأمین ورودی‌های لازم در تحلیل‌های هیدروژئولوژی، مطالعات زیر انجام شده است:

• تحلیل داده‌های بارش و دما و سایر پارامترهای اقلیمی منطقه

• بررسی شبکه آبراهه‌ها و الگوی جریان سطحی

• استفاده از اطلاعات ایستگاه‌های آب‌سنجی برای شناخت رفتار هیدرولوژیکی حوضه

نتایج این مطالعات، مبنای برآورد تغذیه آبخوان‌ها، بیلان آبی و سناریوهای بهره‌برداری قرار گرفته است.

۳. مطالعات جامع هیدروژئولوژی آبخوان‌ها

بخش اصلی پروژه به مطالعات هیدروژئولوژی اختصاص داشته که شامل موارد زیر است:

• تهیه و تکمیل نقشه‌های پایه هیدروژئولوژی و تعیین گستره و مرز آبخوان‌ها

• تحلیل کمی منابع آب زیرزمینی (سطح آب، گرادیان هیدرولیکی، تغذیه و تخلیه)

• تحلیل کیفی آب زیرزمینی و تعیین کیفیت پایه (Baseline) برای مقایسه در دوره بهره‌برداری

• ارزیابی اثرات توسعه معدنی (پیت، کارخانه و سد باطله) بر سطح و کیفیت آب زیرزمینی

• تعیین آسیب‌پذیری کیفی آبخوان‌ها نسبت به نفوذ آلاینده‌ها

۴. مدلسازی عددی جریان و انتقال آلودگی

به منظور پیش‌بینی رفتار آینده آبخوان‌ها و مسیر حرکت آلاینده‌ها:

• مدل عددی جریان آب زیرزمینی در محدوده طرح تهیه و واسنجی شده است.

• مدل انتقال آلودگی برای بررسی انتشار احتمالی آلاینده‌ها در آبخوان‌ها اجرا شده است.

• پارامترهایی مانند عمق پایدار سطح آب، نرخ تغذیه، سرعت و مسیر حرکت آلاینده‌ها برآورد شده‌اند.

این مدل‌ها، ابزاری کلیدی برای ارزیابی سناریوهای مختلف بهره‌برداری از معدن و تأثیر آن بر آبخوان‌ها فراهم کرده‌اند.

۵. ارزیابی زون‌های پتانسیل آبدهی و نیاز آبی معدن

در ادامه، مطالعات زیر انجام شده است:

• شناسایی زون‌های دارای پتانسیل مناسب آبدهی برای تأمین آب مورد نیاز طرح

• برآورد نیاز آبی جهت خشک‌سازی پیت معدن و مدیریت آب‌های پمپاژشده

• بررسی تأثیر برداشت‌های پیشنهادی بر پایداری آبخوان‌ها و منابع آب منطقه

۶. طراحی شبکه پایش و راهکارهای حفاظتی

به‌عنوان بخش تکمیلی و کاربردی مطالعات:

• کیفیت پایه آب زیرزمینی سنجیده و مستند شده است.

• شبکه پایش کمی و کیفی آب زیرزمینی در محدوده پیت، کارخانه و سد باطله طراحی شده است.

• راهکارهای جلوگیری از آلودگی منابع آب زیرزمینی، شامل تمهیدات مهندسی و مدیریتی، پیشنهاد شده است.

این اقدامات، امکان پایش مستمر وضعیت آبخوان‌ها و مداخله به‌موقع در صورت مشاهده تغییرات نامطلوب را فراهم می‌کند.

محدوده جغرافیایی پروژه

مطالعات در محدوده طرح استخراج مس و کارخانه فرآوری سرمد ارسباران و حریم هیدروژئولوژیکی مرتبط با آن انجام شده است که شامل:

• محدوده پیت معدن و زون‌های اطراف تحت تأثیر خشک‌سازی

• محل استقرار کارخانه فرآوری و تاسیسات جانبی

• محدوده سد باطله و حوزه زهکشی و نفوذ آن

• مناطق تغذیه و تخلیه اصلی آبخوان‌های درگیر با طرح

در این محدوده، رفتار آبخوان‌ها به‌صورت یکپارچه و در ارتباط با فعالیت‌های معدنی موجود و آتی بررسی شده است.

تأثیرات پروژه بر مدیریت منابع آب منطقه

خروجی این مطالعات، ابزار مدیریتی و تصمیم‌سازی ارزشمندی برای بهره‌برداران و مسئولان طرح فراهم کرده است تا:

• اثرات احتمالی فعالیت معدن بر کمیت و کیفیت منابع آب زیرزمینی را پیش از وقوع شناسایی کنند.

• برنامه‌های خشک‌سازی پیت، برداشت آب و مدیریت آب‌های زهکشی‌شده را بر پایه داده‌های واقعی تنظیم نمایند.

• جانمایی و طراحی سازه‌هایی مانند سد باطله را با هدف حداقل‌سازی ریسک آلودگی آبخوان‌ها انجام دهند.

• با اتکا به شبکه پایش، تغییرات سطح و کیفیت آب زیرزمینی را در طول عمر معدن دنبال کرده و اقدامات اصلاحی را به‌موقع اجرا کنند.

به این ترتیب، پروژه نقشی مهم در هم‌راستا کردن توسعه معدنی با حفاظت از منابع آب زیرزمینی دارد.

نتیجه‌گیری

پروژه «مطالعات هیدروژئولوژی طرح استخراج مواد معدنی و احداث و بهره‌برداری کارخانه فرآوری مس سرمد ارسباران» تصویری روشن و جامع از وضعیت آبخوان‌های منطقه و اثرات بالقوه فعالیت‌های معدنی بر آن‌ها ارائه کرده است.

این مجموعه مطالعات با:

• بررسی داده‌های پیشین و انجام مطالعات هواشناسی، هیدرولوژی و هیدروژئولوژی

• مدلسازی عددی جریان و انتقال آلودگی

• ارزیابی آسیب‌پذیری و تعیین پارامترهای کلیدی آبخوان‌ها

• طراحی شبکه پایش و ارائه راهکارهای پیشگیرانه

زمینه تصمیم‌گیری علمی، کاهش ریسک آلودگی و حرکت در مسیر مدیریت پایدار منابع آب زیرزمینی در محدوده طرح را فراهم کرده است. این رویکرد، نمونه‌ای از توسعه معدن‌کاری مسئولانه در تعامل با محیط‌زیست و منابع حیاتی آب به‌شمار می‌آید.